In het dorp ’s-Gravendeel, waar de gemeenschapszin nog groot is, heerst een diepe verslagenheid. Zorgcentrum Immanuël, een plek die voor velen de laatste haven van hun leven is, is veranderd. Wie de gangen oploopt, ziet geen bekende landschappen meer, geen lokale kunstwerken en geen vrolijke kleuren. De muren zijn kaal. De ziel lijkt uit het gebouw te zijn getrokken onder druk van regels, inspecties en de dreiging van een boete van 25.000 euro.
Het is een verhaal dat verder gaat dan alleen brandveiligheid. Het is een verhaal over hoe we in Nederland omgaan met onze ouderen. Kiezen we voor de veiligheid van het systeem, of voor het geluk van de mens?
De dreiging van de dwangsom
De aanleiding voor de lege gangen is hard en zakelijk. Nieuwe landelijke voorschriften voor brandveiligheid schrijven voor dat vluchtwegen volledig vrij moeten zijn van brandbaar materiaal. In de praktijk betekent dit dat alles wat vlam kan vatten van een canvas schilderij tot een houten tafeltje moet verdwijnen. De brandweer en de inspectie zijn hierin onverbiddelijk.
Voor de overkoepelende organisatie Zorgwaard kwam de boodschap hard aan: haal de kunst weg, of betaal 25.000 euro per overtreding. Voor een zorginstelling, die elke euro liever besteedt aan extra handen aan het bed, is dat een onmogelijk risico. En dus werden de muren leeggehaald. De schilderijen die er soms al decennia hingen, verdwenen naar de opslag. Wat overblijft is een klinische, witte leegte die meer doet denken aan een parkeergarage dan aan een woonkamer.
Het gemis van herkenning
Voor ons lijkt een schilderij misschien gewoon decoratie, maar voor iemand die op hoge leeftijd in een zorgcentrum woont, is het veel meer dan dat. Het is een ankerpunt. Stel je voor dat je wereld steeds kleiner wordt. Je gehoor gaat achteruit, je benen willen niet meer, en je geheugen laat je soms in de steek. De gang naar je kamer is lang en elke deur lijkt op de vorige.
“Ik woon bij de molen,” of “Mijn kamer is net voorbij dat mooie bloemstuk,” zijn de manieren waarop bewoners hun weg vinden. Door die markers weg te halen, ontneem je mensen hun zelfstandigheid. Je vergroot de verwarring en daarmee de angst. Een kale gang is voor een senior geen veilige weg, maar een onpersoonlijk doolhof. We beveiligen mensen tegen rook, maar we stellen ze bloot aan eenzaamheid en desoriëntatie.
De kracht van cultuur in de zorg
Al 25 jaar was de kunstcommissie van Immanuël de trots van het huis. Vrijwilligers zoals Els van den Boogaard staken ontelbare uren in het organiseren van wisselexposities. Lokale kunstenaars kregen een podium, en de bewoners kregen een venster naar de buitenwereld. De opening van een nieuwe expositie was een moment van samenkomen, van praten over wat je zag, en van herinneringen ophalen aan vroeger.
Wanneer een schilderij van een oude boerderij uit de Hoeksche Waard aan de muur hangt, roept dat verhalen op. “Daar heb ik vroeger nog melk gehaald,” zegt een bewoner tegen een verzorgende. Dat gesprek is goud waard. Het haalt iemand uit zijn isolement. Nu die schilderijen weg zijn, zijn ook die gespreksstarters verdwenen. De muren zwijgen, en daarmee de bewoners vaak ook.
De menselijke maat in een wereld van regels
Natuurlijk begrijpt iedereen dat brandveiligheid belangrijk is. Niemand wil een tragedie. Maar de vraag is: zijn we niet doorgeslagen? We leven in een maatschappij waar we elk risico willen uitsluiten met protocollen en dwangsommen. Maar een leven zonder risico is vaak ook een leven zonder kleur.
Is het risico van een schilderij achter glas echt groter dan het risico van een depressie bij een bewoner die zich niet meer thuis voelt? De boete van 25.000 euro voelt als een straf op menselijkheid. Het dwingt zorgbestuurders om keuzes te maken die ze eigenlijk niet willen maken. Het is een strijd tussen het vinkje op de lijst van de inspecteur en de glimlach op het gezicht van de bewoner.
Hoe nu verder?
Moeten we ons neerleggen bij deze kille realiteit? Zeker niet. Juist omdat de verontwaardiging in ‘s-Gravendeel zo groot is, ontstaat er ruimte voor dialoog. Het is een oproep aan de brandweer, de gemeente en de politiek om niet alleen naar de letter van de wet te kijken, maar ook naar de geest ervan.
Er zijn namelijk oplossingen die wél veilig zijn. Denk aan:
- Onbrandbare lijsten: Schilderijen kunnen in speciale aluminium lijsten met veiligheidsglas worden geplaatst. Dit minimaliseert het brandgevaar aanzienlijk.
- Directe muurkunst: Een schildering die direct op de muur wordt aangebracht, vormt geen blokkade en draagt niet bij aan de brandlast zoals een los doek dat doet.
- Digitale schermen: Er bestaan schermen die goedgekeurd zijn voor vluchtwegen waarop kunstwerken getoond kunnen worden.
Het vereist creativiteit en de wil om samen te werken, in plaats van te dreigen met boetes.
Een oproep tot warmte
De bewoners van Immanuël hebben hun hele leven bijgedragen aan onze maatschappij. Nu zij in de herfst van hun leven zijn, verdienen ze een omgeving die warmte en geborgenheid uitstraalt. Een gang moet een verlengstuk van hun kamer zijn, een plek waar ze zich herkend voelen.
Laten we stoppen met het behandelen van zorginstellingen als gebouwen vol risicofactoren. Laten we ze weer gaan zien als huizen waar geleefd, gelachen en genoten wordt. De schilderijen in Immanuël waren geen ‘brandlast’, ze waren ‘levenslust’.
Een Toekomst met Perspectief
De strijd in ‘s-Gravendeel is een symbool geworden voor de hele Nederlandse zorg. Overal in het land kijken bestuurders met argusogen naar wat er bij Immanuël gebeurt. Als we hier de kleur laten winnen van de bureaucratie, schept dat een precedent voor duizenden andere ouderen.
Het is tijd dat we de mens weer centraal stellen. Laten we de muren weer vullen met beelden die troost bieden, die herinneringen oproepen en die laten zien dat we onze ouderen waarderen om wie ze zijn. Veiligheid is essentieel, maar een thuis is onvervangbaar.
